Արտազատությունը կենդանի օրգանիզմներում

Բոլոր կենդանի օրգանիզմներում սննդի քայքայման և բջջային շնչառության արդյունքում առաջանում են անպիտան մնացորդներ կամ արգասիքներ: Դրանցից շատերը թունավոր են և մահացու: Այդ պատճառով օրգանիզմները դրանք իրենց օրգանիզմից հեռացնում են արտաքին միջավայր:

Նյութափոխանակության հետևանքով գոյացած անպիտան և թունավոր արգասիքների ելքը օրգանիզմից դեպի շրջակա միջավայր կոչվում է արտազատություն:

hello_html_5d3f041c[1].jpg

Ուշադրություն

Արտազատությունը կենդանի օրգանիզմների հիմնական կենսական հատկություններից է:

Շնչառության արգասիք ածխաթթու գազը արտազատվում է անմիջապես շնչառական համակարգի կողմից: Բայց պետք է հեռացնել նաև ավելորդ ջուրը` H2O, մնացորդային աղերը, ազոտ (N) պարունակող թունավոր նյութերը և այլն:

Ջուրը լավ լուծիչ է, ուստի հեռացվում են նաև նրանում լուծված մնացյալ արգասիքները: Հաճախ դրանք կարող են հեռացվել կուտակված չոր մնացորդների տեսքով:

Արտազատությունը տարբեր կերպ է կատարվում բույսերի, կենդանիների և մնացած օրգանիզմների մոտ:

Միաբջիջ օրգանիզմների և ստորակարգ բազմաբջիջների մոտ արտազատությունը կատարվում է մարմնի ամբողջ մակերեսով:

Այս դեպքում սննդառությունն ու շնչառությունը և արտաթորությունը հակադիր գործընթացներ են: Նյութերի մուտքը շրջակա միջավայրից օրգանիզմ ապահովում են սնուցումն ու շնչառությունը: Նյութերի ելքը օրգանիզմից շրջակա միջավայր ապահովում է արտազատությունը:

Այս երկու գործընթացների փոխկապակցված ամբողջությունը կոչվում է նյութափոխանակություն:

Արդյունքում օրգանիզմի և շրջակա միջավայրի միջև տեղի է ունենում նյութերի և նրանցում պարփակված էներգիայի փոխանակում:

Այն կազմավորումները, որոնք ունակ են նյութափոխանակության կոչվում են բաց համակարգեր:

Բույսերի մոտ արտազատությունը կատարվում է երկու ձևով.

1Ամբողջ մակերեսով: Ջրում չլուծված, չոր մնացորդները կուտակվում են ծածկող հյուսվածքի` կեղևի, վերնամաշկի տակ և հեռացվում դրանց պոկվելու հետ: Օրինակ` կաուչուկային խեժը: Որոշ արգասիքներ հեռացվում են տերևաթափի ժամանակ` տերևներում կուտակված:

2Տերևի հերձանցքային բջիջներով: Ինչպես արդեն գիտեք հերձանցքներով կատարվում է ջրի գոլորշիացում: Ավելորդ ջուրն ու նրանում լուծված արգասիքները/ավելցուկային աղերը, լուծելի մնացորդները/ հեռացվում են ջրի գոլորշիացմամբ:

Կենդանիների մոտ արտազատությունը կատարվում է հետևյալ կերպ.

1. Պարզագույն կենդանիները արտազատում են մարմնի ողջ մակերեսով:

2. Բարձրակարգ կենդանիների արտազատությունը կատարվում է մասնագիտացված արտազատության օրգան համակարգերի միջոցով:

Kidney_PioM.png

Օղակավոր որդերի արտազատությունը կատարվում է ձագարաձև հավաքող օրգանների միջոցով, որոնք միասին կազմում են արտաթորության համակարգ:

Միջատների արտազատությունը ապահովում են երկար խողովականման օրգանները` մալպիգյան անոթները:

Ողնաշարավոր կենդանիների, նաև մարդու արտազատությունը կատարվում է բարդ կազմավորված օրգանների` երիկամների օգնությամբ:

Երիկամները մեզի տեսքով օրգանիզմից հեռացնում են ջրի ավելցուկն ու նրանում լուծված մնացյալ արգասիքները:

Արտազատության շնորհիվ կայուն մակարդակի վրա է պահպանվում կենդանի օրգանիզմի ներքին միջավայրն ու քիմիական բաղադրությունը:

Gomeostaz.jpg

Արտազատության խափանման հետևանքով ցանկացած օրգանիզմ թունավորվում է և արդյունքում կարող է մահանալ:

Աղբյուրները

Հարցեր
1. Ինչպե՞ս են բույսերն իրականացնում խարամների հեռացումը:

Բույսերը ունեն տերևների վրա անցքեր, մազիկներ, որոնցով  իրականացնում խարամների հեռացումը։


2. Որո՞նք են միջատների արտազատության օրգանները:

Միջատների արտազատության օրգանները հատուկ անոթներն են, որոնք կույր ծայրով սկսվում են
մարմնի խոռոչից և բացվում են հետնաղու մեջ։


3. Ո՞րն է կոչվում արգասիք:

Բոլոր կենդանի օրգանիզմներում սննդի քայքայման և բջջային շնչառության արդյունքում առաջանում են անպիտան մնացորդներ կամ արգասիքներ


4. Որտե՞ղ են կուտակվում վնասակար նյութերը բույսերի և կենդանիների օրգանիզմներում:

Բույսերն արտազատության մասնագիտացված օրգաններ չունեն, սակայն բոլոր դեպքերում խարամները հեռացնում են օրգանիզմից կամ կուտակում հատուկ պահեստարաններում։ Ողնաշարավոր կենդանիների արտազատության հիմնական օրգանը երիկամներն են, որոնք արյան միջից հեռացնում են նյութափոխանակության հեղուկ արգասիքները:

Մայրենի, 6-1, 3.05.2023

Տրված բառերում մեկ տառը փոխելով` ստացիր նոր բառ և բառարանի օգնությամբ տուր ստացված բառերի բացատրությունները՝ ականակիտ, այգաբաց, անութ, աշտանակ, բրդել, գիրթ, թափոր, կտրիճ, հերկել, հրատարակել,  շեղբ, սկահակ, տարեգրություն:

Ականակիտ-ականակիր-ականներով զինված (նավ):

Այգաբաց-այգեբաց-խաղողի վազերը բացելը՝ հողից ազատելը:

Անութ-անոթ-զանազան նյութեր մեջը լցնելու՝ պահելու խորունկ աման:

Աշտանակ-աշտարակ- Շրջանաձև՝ քառակողմ կամ բազմակողմ բարձր ու նեղ կառուցվածք՝ որպես շինության մաս կամ առանձին կառույց:

Բրդել-բրթել-հրել:

Գիրթ-կիրթ-գրագետ

Թափոր-սափոր-կժի նման՝ մետաղյա կամ կավե աման՝ հեղուկների համար:

Կտրիճ-կարիճ-հոդվածոտանիների տիպին պատկանող թունավոր կենդանի, որի տեսակները սարդակերպների դասի մի առանձին կարգ են կազմում, կոր, մամուկ:

Հերկել-հերքել-որևէ պնդումի՝ լուրի ևն կեղծությունը ապացուցել, հաստատել որևէ բանի անճշտությունը, ջրել:

Հրատարակել-հրապարակել-հրապարակ հանել, լուր տարածել, հռչակել:

Շեղբ-շեղջ-կույտ, դեզ, կուտակ:

Սկահակ-ստահակ-սուտ՝ մոլար բաների հակում ունեցող մարդ, խարդախ, նենգ, վատ:

Տարեգրություն-բարեգրություն-բարի գրություն։

Յուրաքանչյուր բառաշարքում ընդգծել 5 բարդ ածական.
ա. պարսպապատ, հոգեպես, լիտրանոց, ամրակուռ, ձյունապատ, հանդարտ, մեծաշուք, դատարկ, նարնջագույն, ճերմակ
բ. խուճուճ, նկարազարդ, ոսկեհուր, հավասար, դեղնակարմիր, ձվաձև, կիսաեփ, դժբախտ, երիտասարդական
գ. նրբաթերթ, շեղակի, ծանրաշարժ, եռալեզու, առհավետ, սրածայր, համընթաց, ստահակ, հավերժ, պատրաստ:

ա. պարսպապատ, հոգեպես, լիտրանոց, ամրակուռձյունապատ, հանդարտ, մեծաշուք, դատարկ, նարնջագույն, ճերմակ
բ. խուճուճ, նկարազարդոսկեհուր, հավասար, դեղնակարմիրձվաձևկիսաեփ, դժբախտ, երիտասարդական
գ. նրբաթերթ, շեղակի, ծանրաշարժեռալեզու, առհավետ, սրածայրհամընթաց, ստահակ, հավերժ, պատրաստ:

Յուրաքանչյուր բառաշարքում ընդգծել 5 ածանցավոր ածական.
ա. բյուրեղյա, քնքուշ, ընկերական, դժվար, դժբախտ, ողորկ, դիպուկ, շքեղ, քաղցր, օտար
բ. նազելի, նիհար, մեծագույն, վստահ, դժգոհ, հարմար, խոսուն, բարի, գեղեցիկ, լիուլի
գ. բարի, մթին, պակաս, լավագույն, անգույն, կապույտ, ապաշնորհ, կոպիտ, գունավոր, վարար
դ. վարակիչ, օգտակար, վարարուն, ուրախ, ծարավ, հզորագույն, պղտոր, հրեղեն, վճիտ, գունատ:

Յուրաքանչյուր բառաշարքում ընդգծել 5 ածանցավոր ածական.
ա. բյուրեղյա, քնքուշ, ընկերական, դժվար, դժբախտ, ողորկ, դիպուկշքեղ, քաղցր, օտար
բ. նազելի, նիհար, մեծագույն, վստահ, դժգոհ, հարմար, խոսուն, բարի, գեղեցիկ, լիուլի
գ. բարի, մթին, պակաս, լավագույնանգույն, կապույտ, ապաշնորհ, կոպիտ, գունավոր, վարար
դ. վարակիչ, օգտակար, վարարուն, ուրախ, ծարավ, հզորագույն, պղտոր, հրեղեն, վճիտ, գունատ:

Լրացուցիչ կրթություն (տանը)

  1. Նախադասություններում տեղադրի՛ր տրված հոմանիշ բառերից մեկը:
  • Փչեց մեղմ /քամի, փոթորիկ/, և ծառերն օրորվեցին:
  • Բոժոժավոր օձերը պոչի /կատարին, ծայրին/ ունեն զնգացող բոժոժներ:
  • Քնած առյուծի վրայով մի մուկ  /սլացավ, վազեց/:
  • Տիգրան Պետրոսյանի /հակառակորդ, թշնամի/ տաղանդավոր շախմատիստ էր:

2Փակագծերում տրված տարբերակներից ընդգծի՛ր տվյալ նախադասությանը համապատասխանողը:

  1. Նրա հպարտ հոգին (վրդովվել, վրդովել) էր բարեկամի անզգույշ մի խոսքը:
  2. Երիտասարդ ու անվարժ երգչի ձայնը անսովոր դահլիճում անակնկալ (հուզմունքից, հուզմունքով) դողում էր:
  3. Նույնը (վերաբերում, վերաբերվում) է նաև քննարկվող ծրագրին:
  4. Նա շատ բարեկիրթ է և բոլորին էլ հավասար է (վերաբերվում, վերաբերում):
  5. Մի շարք գործարաններ բավականաչափ (տուժել, տուժվել ) են իրենց անփութության և անհեռատեսության պատճառով։

3Կազմե՛լ նախադասություններ՝ գործածելով տրված դարձվածային միավորները։

Վարդագույն ակնոցով նայել, ջրից չոր դուրս գալ, համբերության բաժակը լցվել, ձեռք մեկնել, քաղցր աչքով նայել։

Վարդագույն ակնոցով նայել — Մայրիկս ամեն ինչին վարդագույն ակնոցով է նայում։

Ջրից չոր դուրս գալ — Իմ դասընկերուհին ջրից չոր է դուրս գալիս։

Համբերության բաժակը լցվել — Երբ իմ եղբայրը ինձ չի լսում իմ համբերության բաժակը լցվում է։

Ձեռք մեկնել — Երբ ես չեմ հասկանում ինչ որ բան մայրիկս ձեռք է մեկնում։

Քաղցր աչքով նայել — Ծնողները իրենց երեխաներին քաղցր աջքով է նայում։

Պարապմունք 102.

Առաջադրանքներ տասնորդական կոտորակների վերաբերյալ

1.Առաջադրանքներ
ա)

1)1,54 , 35,41 6

2) (7) (11)

3) 1/10 կոտորակային մաս, իսկ 12 ամբողջ,4/10կոտորակային մաս, 1կոտորակային մաս ամբողջ:


գ)

  1. 15,324×100=1532,4

4,5×10=45

2) 132,5:10=13,25

4521,12:100=45,2112

3)62,450000 6245/100
դ)

1)6,0=6

5,1=5,100

2)3,5<46

2,7<4,6

3)0,6<0,5

7,12<7,27


ե)

  1. 1,5+2,3=3,8
  2. 12,3+7,9=20,2
  3. 16,3-1,9=14,4
  4. 16,3+14,4=30,7
    զ)
  5. 2,4×2=2,8
  6. -3,1×3=-9,1
  7. 2,3×1,1=2,3
  8. -4,3x(-1,2)=4,6
    է)
  9. 3,6:3=1,2
  10. 75,5:5=1,5
  11. 3,1:0,1=31
  12. 5,5:1,1=5

     

Պարապմունք 101

Բոլոր երկիշ թվերը գրառելու համար քանի՞ երեք թվանշան են օգտագործում։ 


18 դրանք են՝ 13,23,30,31,32,33,34,35,36,37,38,39,43,53,63,73,83,93։


2. Մտապահված թիվը մեծացրին 6 անգամ, արտադրյալը  փոքրացրին երկուսով և արդյունքում ստացան 14-ից 5 անգամ մեծ թիվ: Գտեք մտապահած թիվը։

6x-2=70
6x=72
x= 12


3. Հավասարակողմ եռանկյան պարագիծը 12 է: Գտեք այդ եռանկյան կողմին հավասար կողմով քառակուսու մակերեսը։

4×4=16

4. Եղբոր և քրոջ տարիքների գումարը 2 տարի առաջ 15 էր: Այժմ քույրը 13 տարեկան է: Քանի՞ տարի պետք է անցնի, որպեսզի եղբայրը դառնա 9 տարեկան:

այս պահին նրանք միասին 19 տարեկան են
19-13=6 եղբայրը 6 տարեկան է
9-6=3 տարի


5. Գրախանութ բերեցին 12կգ գիրք, ընդ որում 20 գրքերից յուրաքանչյուրը 300 գրամ էր, իսկ մնացած գրքերից յուրաքանչյուրը՝ 200 գրամ: Որքա՞ն էր 300 գրամանոց և 200 գրամանոց գրքերի քանակների տարբերությունը։

20×300=6000
600գ=6կգ

6000:200=30
30-20=10



6. Ժամը 11:45-ին սկսվեց մուլտֆիլմը, որը տևեց 50 րոպե: Մայրիկը, մուլտֆիլմը սկսելուց հետ, ուղիղ կեսին կանչեց ճաշելու: Ո՞ր ժամն էր ցույց տալիս ժամացույցը այդ պահին:

11:45-ին սկսվեց մուլտֆիլմը, որը տևեց 50 րոպե մինչև 12:35
50:2=25 րոպե անցավ ուղիղ կեսին
11:45-ին գումարենք 25 րոպե կլինի 12:10

7. Տիգրանի ծննդյան տորթը 900 գրամ էր: Մայրիկը այն բաժանեց Տիգրանի և 3 ընկերների միջև: Ամենամեծ կտորի զանգվածը այնքան էր, որքան մնացած երեք կտորների զագվածները միասին: Գտեք ամենամեծ կտորի զանգվածը։

900:6=150գ` մեկ կտորի զանգվածն է
150+150+150=450գ` մեծ կտորի զանգվածն է

8. 4, 8, 32, 512, ___ թվերը գրված են որոշակի օրինաչափությամբ։ Գտեք 32-ից հետո գրված հաջորդ երկու թվերի գումարը։

Յուրաքանչյուր հաջորդ թիվը հավասար է իր նախորդի քառակուսուն բաժանած երկուսի հետևաբար՝ հաջորդը կլինի 512×512:2=131072
131072+512=131584

9. Հայկը ունի 7 միանման լուցկու հատիկ, Արմենը՝ 6, Աննան՝ 5, Սյունեն՝ 4: Նրանցից ո՞վ իր ունեցած  լուցկու բոլոր հատիկներով չի կարող կառուցել եռանկյուն (լուցկու հատիկները չի կարելի կոտրել):

Սյունեն, քանի որ 4 լուցկու հատիկով չի կարող կառուցել եռանկյունի։ Եռանկյան երկու կողմերի երկարությունների գումարը միշտ մեծ է երրորդի երկարությունից:

10. 10. Տրված երեք ուղղանկյունների պարագծերը նշված են ուղղանկյունների ներսում (տես նկարը)։  Գտեք դատարկ ուղղանկյան պարագիծը:

41+18=24+x
x=41+18-24
x=35


Այն սովորողներն, ովքեր դեռ չեն լրացրել ֆայլը, այսօր լրացնեն և ուղարկեն։