Մենք ապրում ենք Երկրի վրա: Երկիրը մի հսկայա­կան գունդ է, որի մակերևույթը պատված է ցամաքով և ջրով: Իսկ ուրիշ ի՞նչ մարմիններ կան աշխարհում:

Դրանցից ձեզ առավել ծանոթ են Լոււսինն ու Արեգակը: Մութ գիշերը երկն­քին նայելիս մենք տեսնում ենք բազ­մաթիվ լուսատու, առկայծող կետեր: Դրանք աստղերն են: Բացի աստղերից՝ հայտնի են նաև մեծ ու փոքր երկնային շատ այլ մարմիններ, օրինակ՝ Արեգակի շուրջը պտտվում են նրա համեմատ փոքր չափեր ունեցող մարմիններ, որոնք կոչվում են մոլորակ­ներ: Դրանցից մեկը Երկիրն է: Հետագայում դուք կծանոթանաք երկնային մի շարք այլ մարմինների:

Այդ բոլոր մարմինների ամբողջությունն ընդունված է անվանել տիե­զերք: Տիեզերք բառը նշանակում է մեծ եզերք (տի՝ մեծ): Այսինքն՝ տիեզերքն այն ահռելի տարածությունն է, որր լցված է հսկայական թվով տար­բեր չափեր և զանգվածներ ունեցող երկնային մարմիններով:

Աստղեր և համաստեղություններ: Անզեն աչքով գիշերր երկնքում կա­րելի է տեսնել մինչե 6000 աստղ, իսկ նույնիսկ փոքր աստղադիտակով կա­րելի է հաշվել միլիոնավոր աստղեր: Այդպիսի աստղ է նաև մեզ լավ ծանոթ Արեգակը: Համեմատած Արեգակի հետ՝ մնացած աստղերը մեզնից շատ ավելի մեծ հեռավորությունների վրա են գտնվում, և դա է պատճառը, որ դրանք այդքան փոքր են երևում:

Իրականում աստղերը շիկացած, լուսարձակող հսկայական գազային մարմիններ են, որոնք հիմնականում կազմված են ջրածնից և հելիումից: Աստղերի րնդերքում գազերն ուժեղ սեղմված են ու շիկացած: Դրանց ջերմաստիճանը հասնում է միլիոնավոր աստիճանների: Աստղերն իրենց չա­փերով, զանգվածով և պայծառությամբ տարբերվում են միմյանցից: Արե­գակը միջին մեծությամբ աստղ է:

Աստղերը հավասարաչափ չեն բաշխված տիեզերքում: Դրանք, միա­վորվելով, կազմում են աստղային հսկայական խմբեր, որոնք կոչվում են գալակտիկաներ:

Դեռես հին ժամանակներում երկն­քում աստղերի դիրքը որոշելու, միմյան­ցից տարբերելու համար մարդիկ աչքով տեսանելի աստղերը բաժանելեն խմբե­րի և դրանք անվանել համաստեղություններ: Համաստեղությունները կոչել են կենդանիների, առասպելական հերոսների և այլ անուններով, օրինակ՝ Մեծ Արջ, Փոքր Արջ, Առյուծ, Վիշապ, Անդրոմեդա և այլն: Ներկայումս գիտնականներն ամբողջ երկնակամարում առանձնացրել են 88 համաս­տեղություն՝ գալակտիկաներ: Մեր գալակ­տիկան, որում գտնվում են նաև Արե­գակը և Երկիրը, պարունակում է մոտ 100 միլիարդ աստղ: Բացի մեր գալակ­տիկայից՝ գոյություն ունեն հսկայական թվով այլ գալակտիկաներ:

Աստղային երկնքում առավել հեշտ է գտնել Մեծ Արջի համաստեղությունը, որի պայ­ծառ յոթ աստղի համախումբն անվանում են Շերեփ (դրանց դասավորու­թյունը նման է շերեփի): Եթե շերեփի երկու եզրային աստղերը մտովի միացնեք իրար և տեղափոխվեք այդ աստ­ղերի միջև հեռավորությունից մոտավորա­պես հինգ անգամ մեծ հեռավորություն, ապա կտեսնեք Բեեռային աստղը: Այդ աստղը երկնակամարում անշարժ է ե միշտ ցույց է տալիս հյուսիսային ուղղությունը: Բևեռային աստղից սկսվում է Փոքր Արջի համաստեղությունը:

Երկրագնդի վրա կենդանի օրգանիզմներից են բույսերը և կենդանինե­րը: Բացի դրանցից՝ կան փոքր, մանր օրգանիզմներ՝ մանրէներ, որոնց մեծ մասը բակտերիաներն են: Կան նաև սնկեր: Բակտերիաները և սնկերը տարածված են գրեթե ամենուրեք՝ մյուս կենդանի օրգանիզմների հետ կազմելով կենսոլորտը:

Բակտերիաներ: Մանրէներն այնքան փոքր են, որ անզեն աչքով տե­սանելի չեն: Դրանք տեսանելի են դառնում միայն խոշորացնող սարքերի օգնությամբ: Հոլանդացի վարպետ և բնագետ Անտոնի վան Լևենհուկր, այդպիսի մի պարզ սարք ստեղծելով, բացահայտեց մանրէները: Մանրէների մի մեծ մասր բակտերիաներն են: Դրանք պարզունակ միաբջիջ օրգանիզմներ են, որոնք սնվում, շարժվում, կիսվում և բազմանում են, օժտված են նաև այլ հատկություններով:

Բակտերիաները տարբեր ձևի են՝ ցուպիկաձև, գնդաձև, ստորակետաձև, պարուրաձև և այլն: Այդ ձևն ապահովվում է որոշա­կի լավ արտահայտված արտաքին կառույցով, որր շրջապատում է բակ­տերիան: Նման կառույցը նաև պաշտպանում է բակտերիան միջավայրի տարբեր անբարենպաստ գործոններից, օրինակ՝ սուր առարկաներից, բարձր ջերմաստիճանից կամ ճնշումից, քիմիական տարբեր նյութերից: Բակտերիաները շատ կայուն են:

Բակտերիաների միջև կան նաև գույնի, չափսի և այլ տար­բերություններ: Բակտերիաների մեծ մասն անգույն է:

Բակտերիաներն ունեն սնման տարբեր եղանակներ. մի դեպքում իրենք են առաջացնում օրգանա­կան նյութեր, մյուսում՝ օգտվում են պատրաստի նյութերից: Հո­ղում բակտերիաները շատ են (1 գրամ հողում կարող են գտնվել միլիոնավոր բակտե­րիաներ):

Բակտերիաների առանձնահատկություններից է արագ կիսումր, որի հաշվին նրանց թվաքանակր մեծ է:

Բակտերիաների մի մասր մեծ օգուտ է տալիս բնությանը: Դրանք մասնակցում են երկրագնդում նյութերի հոսքերին և փոփոխություններին, նպաստում են որոշ բույսերի աճին և զարգացմանը, կենդանիների և մար­դու սննդառությանը Սակայն բակտերիաների մյուս մասր փչացնում է տարբեր պիտանի առարկաներ, բույսերում, կենդանիներում և մարդու օր­գանիզմում առաջացնում տարբեր հիվանդություններ: Այդ բակտերիանե­րը վնասակար են:

Բակտերիաների մասին գիտությունն րնդգրկված է մանրէաբանութ­յունում:

Որտե՞ղ է բույն շինում արտույտը։ Ինչո՞ւ։Նա բույն է հյուսու գետնինը որպիզի ուտելիք որսա ձագերի համար:
2․ Համացանցից օգտվելով, արտույտների մասին երեքից չորս նախադասությամբ հետաքրքիր տեղեկություն հայթայթի՛ր և պատճենի՛ր։

Փոքր, 110-230 մմ երկարությանը, 15-70 գ կենդանի զանգվածով երգեցիկ թռչուններ են։ Ունեն ամուր կառուցվածք, համեմատաբար մեծ գլուխ, կարճ ոտքեր (հարմարված են գետնին ազատ շարժվելուն)։ Հետին մատի եղունգն ուղիղ է և ավելի երկար մյուսներից։ Փետրածածկը համեստ գույներով ու գուներանգներով է։ Հիմնականում բաց տարածությունների թռչուններ են։ Քուջի և կրծքի վրա հաճախ բծեր են լինում։ Էգը և արուն արտաքինից չեն տարբերվում։

3․Շարունակի՛ր։ Կարող ես նաև մի քանի նախադասությամբ փոքրիկ պատում հորինել։
Մի առավոտ արթնացա թռչնակի երգեցիկ ձայնից։ Անմիջապես մոտեցա պատուհանին ու ի՜նչ տեսնեմ որ միքանի արտույտ մեր բակում երգում է:

1. Նկարագրիր հարկահաններին:
2. Հիքնավստահ, մեծամիտ:
3. Առանձնացրու Մելիքի հրամանը՝ ուղղված իր ժողովրդին:
4. Հազար հազար մարդ նորելուկ մանուկ,
5. Հազար հազար մարդ անբեղ, անմորուք,
6. Հազար հազար մարդ բեղը նոր ծըլած,
7. Հազար հազար մարդ նոր թախտից ելած,
8. Հազար հազար մարդ թուխ միրուքավոր,
9. Հազար հազար մարդ սիպտակ ալևոր,
10. Հազար հազար մարդ որ փողեր հընչեն,
11. Հազար հազար մարդ, որ թըմբուկ զարկեն…
12. Կանչեցե՜ք, թող գան, հագնեն զե՜նք, զըրա՜հ,
13. Կըռիվ տի գընամ ես Դավթի վըրա,
14. Սասունն ավիրեմ,
15. Հեղեղեմ, բերեմ։
16. Թվարկիր Դավթի հոր՝ Մհերի զենքերը:
    1. ոքկի քամար, ծալ-ծալ, կապեն, գուռզը, պողպտ, թամբ, սադափեն, կուռ սաղավարտ:
17. 16-18-րդ հատվածները սովորիր պատմել:

Прочита й текст. Раздели его на части. Озаглавь каждую часть.
Пичугин мост

Сёма Пичугин рос тихим мальчиком. Как и все ребята, Сёма любил ходить в школу короткой дорогой
через речку Быстрянку. Моста там не было, поэтому ребятам запрещали ходить этой дорогой.
Вот и задумал Сёма Пичугин старую ветлу с этого берега на тот уронить. Топор у него был хороший.Нелёгким оказалось это дело. Только на второй день дерево упало и легло через реку. Теперь нужно было
обрубить ветки. Они цеплялись за ноги и мешали переходить речушку. Сёма обрубил ветки и приделал
перильца из жердей. Хороший мост получился. Так и стали называть его Сёминой фамилией — Пичугин
мост. Когда же ветла прогнила и ходить по ней стало опасно, настоящий мост перекинул. А название осталось прежнее. Прошло много лет. Теперь на этом месте большой мост с чугунными перилами.
А называют его по-прежнему.

Գտիր թաքնված բառը․

• վագր, առյուծ, կապիկ, կատու
• կոնֆետ, տորթ, բլիթ
• ստեղնաշար, մկնիկ, լիցքավորիչ, էկրան
• վարդ, մանուշակ, շուշան, ձնծաղիկ
• արև, լուսին, աստղ

Գտիր ավելորդ բառը․

• ծիծեռնակ, կաչաղակ, բզեզ, ճնճղուկ
• տանձ, սալոր, դդմիկ,խնձոր
• մայր, տուն, եղբայր, տատիկ
• հմայիչ, բարձր, ձյուն, սպիտակ
• քամանչա, դաշնամուր, քանոն, (ռետին-ավելորդ )

Բացատրիր դարձվածքները․

• աչքը ջուր կտրել-Ակնդետ նայել
• սուր ճոճել-Սպառնալ
• հոգին ավանդել-Շունչը փչել
• աչքի լույս-Շատ սիրելի
• աչքի փուշ-Սաստիկ ատելի լինել
• լեզուն կապ ընկնել-Խոսել չկարողանալ
• լեղին ճաքել-?

Բացատրիր նույնանուն բառերը․

• մարտ- մարտ-կռիվ,պատերազմ, ամիս
• փող- փող-դրամ, պղնձյա երաժշտական զանազան փողային գործիքների անվանումը
• շահ- շահ-օգուտ, տոկոս
• մատ-մատ-մատնեմատ, խաղողի վազի ոստ

Ավարտիր ասացվածքները․

• Ով աշխատի,նա կուտի
• Հեռավոր սուրբը, զորավոր կլինի։
• Ճտերն աշնանն են հաշվում։
• Ծիծաղում է նա,ով վերջում է ծիծաղում։
• փոս փորողը,ինքը կընկնի մեջը։

Բառեր Մարտունի քաղաքի բարբառով՝
առավոտ-լուսուն
առավոտյան-սաբախտան
կամաց-հուշիկ
հաց-խաց
հա-խա
հիմա-մկա
ինչու-հօրի
մեծ-ջոջ
նստած-նստուկ
կապած-կապուկ
ոնց ես-իմալ էս
ուր էս գնում-դորա կերթաս

Բառեր Արտաշատի բարբառով՝
գնում եմ-եթաս եմ
գալիս եմ-իկաս եմ
առու-հառու
գիշեր-քշեր
հաց-խաց
գլուխ-գլոխ
եկա-գալում եմ
գրպան-ջոբ
գուր-ճուր
նայել-շկամ
տղա-գյադա
կաթսա-ղազան
հարվածել-զարգել
հանել-խանել
դանակ-տանակ
համբուրել-պաքել

1. Տրված բառերը խմբավորիր ըստ նույն երկհնչյունի:

Մետաքսյա, ալյուր, եղբայր, յոթանասունմեկ, արդյոք, ձյութ, հյուրասիրություն, տեսաերիզ, խարույկ, քրիստոնյա, քաղաքամայր, լյարդ, կյանք, խոխոջյուն, գործունյա, հայելազարդ, շագանակագույն:

Մետաքսյա -մտաքս-յա, յոթանասունմեկ-յոթանասուն-մեկ, ձյութ-ձյու-թ, տեսաերիզ-տեսա-երազ,քրիստոնիա-քրիստոս-ոնիա, քաղաքամայր-քաղաք-մայր, լյարդ-լյա-րդ, կյանք-կյա-նք, խոխոջյուն-խոխո-ջյուն, գործյանյա-գործ -անիա, հայլազարդ-հայլա-զարդ, շականակագույն-շականակա-գույն:

ալյուր-ալ-յուր եղբայրեղ-բայր, արդյոք-արդ-յոք, հյուրասիրություն-հյուրա-սիրություն, խարույկ-քար-ույկ,

2. Կազմիր բառեր:

ակն+բույժ-ակնաբույժ, անասուն+բույծ-անասնաբուծում, մարդ+խույս-մարդախույս,բազում+ճյուղ-բազմաճյուղ, բյուր+ակն-բյուրական, սյուն+շար-շարասյուն:

3. Գտիր տրված բառերի հոմանիշները:

կոտոշ (պոզ), միանգամից, հոտ, երկնագույն:

միանգամից-?, հոտ-?, երկնագույն-Երկնաթույր

4. Ընտրիր և լրացրու համապատասխան բառը՝ բյուր, սույն, սյուն, բույր:

Սույն թվի ապրիլ ամսին մասնակցեցինք օլիմպիադայի:

Տաճարի մեկ սյունը դեռևս կանգուն էր:

Ծաղիկների բույրը լցրել էր սենյակը:

Արագածը բյուր աղբյուրների լեռ է:

5. Արտագրիր և լրացրու երկհնչյունները՝ այ, յա,  յու, յե:

Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտը՝ Կորյունը, գրել է իր ուսուցչի կյանքի պատմութ-նը: Մեսրոպ Մաշտոցը ծնվել է Տարոնի Հացեկաց գյուղում: Նրա  հայրը Վարդանն էր, իսկ մոր մասին տեղեկություններ չկան:

Մեսրոպը կրթություն ստացել է հունական դպրոցում: Հետո շրջել է Հայաստանով մեկ, ժողովրդի համար կարդացել է Աստվածաշունչ մատյանը և թարգմանել հայերեն: Նա հասկացել է, որ հայը պիտի իր գիրն ունենա, կարդա և գրի մայենի լեզվով:

1. Բացատրիր հրովարտակ բառը։ Կազմիր նախադասություններ այդ բառով։Թագավորի գրավոր դիմումը ժողովրդին կարևոր նշանակություն ունեցող իրադարձության՝ դեպքի ևն առիթով:
2. Թագավորը հրովարտակ ուղարկեց հոգևորականներին:

2. Բանաստեղծությունից դուրս գրիր գործողություն ցույց տվող բոլոր բառերը։
3. արթնացնեմ, կանչում, լալ, ելնոմ, համբուրեմ, գնամ, գամ, գարուն բերեմ, բարձրանամ, առնեմ, հագնեմ, թագադրեմ, կարկաչեն, ծաղկեն, կանչեն, թագաորեմ, ./
4. Բանաստեղծությունից դուրս գրիր բանաստեղծի հրովարտակը։
5. Բանաստեղծը նկարագրելով բնության հրաշքը հրովարտակ է արձակում, որպեսզի աղբյուրները կարկաչեն, գարնան շնչով լցվի շրջապատը:
6. Բացատրիր բանաստեղծության վերնագիրը։
7. Բնությունը անչափ գեղեցիկ է: Գարնանային ծաղիկների բույրով է լցված ամեն ինչ : Դաշտերը կանաչել , են թռչունները դայլայլում են ամեն ուր:
8. Ինքդ վերնագրիր բանաստեղծությունը։Հոգին արթնացավ: